29-04-2018 Znaczenie wybranych roślin obcego pochodzenia dla pszczelarstwa w Polsce. Cz.1

 

Znaczenie wybranych roślin obcego pochodzenia dla pszczelarstwa w Polsce.

Dla utrzymania stabilności ekosystemu ważne jest zachowanie bioróżnorodności gatunkowej. Za szkodliwe dla środowiska uważa się zarówno usunięcie gatunku z miejsc jego naturalnego występowania, jak i wprowadzenie gatunku nowego, obcego na dany teren. Ustawa o Ochronie Przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. definiuje gatunek obcy jako “gatunek występujący poza swoim naturalnym zasięgiem w postaci osobników lub zdolnych do przeżycia: gamet, zarodników, nasion, jaj lub części osobników, dzięki którym mogą one rozmnażać się”. Zajmowanie nowych terenów przez dany gatunek jest zjawiskiem naturalnym, które objęło tak spektakularne procesy jak zejście roślin na ląd czy zagospodarowanie przestrzeni powstającej podczas topnienia lodowców, jest więc jednym z czynników umożliwiających ewolucję. Są to jednak procesy bardzo długotrwałe i wiążą się ze zmianą warunków środowiska. Człowiek wywiera ogromny wpływ na środowisko, w którym żyje, powodując wymieranie jednych oraz rozprzestrzenianie się innych gatunków. Wiele z nich zostało celowo introdukowanych na nowych terenach, inne skorzystały z rozwijającego się transportu i rozprzestrzeniły się bez naszej wiedzy. Mimo, że obserwuje się ostatnio wzrost świadomości społeczeństwa, zmiany, do których doszło do tej pory są w większości przypadków nieodwracalne. W dodatku nadal bardzo niewiele wiadomo o tym, jaki konkretnie wpływ wywierają na siebie poszczególne elementy ekosystemu. Zapewne wiele gatunków zupełnie nie jest znanych nauce, nic nie wiemy o ich roli w środowisku. Rośliny owadopylne i pszczoły na drodze koewolucji wykształciły szereg przystosowań umożliwiających ich międzygatunkową współpracę. Pojawienie się w środowisku nowej rośliny owadopylnej może wywrzeć ogromny wpływ na lokalną populację owadów zapylających w tym pszczół, oraz na inne lokalnie występujące rośliny. Część roślin inwazyjnych może mieć pozytywny wpływ na populację owadów zapylających, a inne mogą znacząco ograniczać ich liczebność.

Lipa srebrzysta Tiliatomentosa

Gatunek drzewa z rodziny ślazowatych (MalvaceaeJuss.). Wyróżniają ją eliptyczna korona, liście, których powierzchnia górna jest ciemnozielona, natomiast część spodnia blaszki liściowej jest srebrzystobiała. Kwiatostany złożone z 7-10 kwiatów o żółtych płatkach i zapachu przypominającym zapach kwiatów koniczyny białej. Gatunek chętnie nasadzany w obszarach miejskich i ogrodach ze względu na atrakcyjność wizualną oraz odporność na zanieczyszczenia, choroby i szkodniki, jest jednocześnie dobrze przystosowana do warunków miejskich . Okres kwitnienia tego gatunku przypada na koniec lipca / początek sierpnia. Jest to szczególnie istotne ze względu na brak innych pożytków pszczelich w tym okresie, gdyż charakterystyczne dla naszego kraju lipy zakończyły okres kwitnienia. Nektar tej rośliny uznawany jest za trujący dla pszczoły miodnej i trzmieli. Dowodem tej toksyczności są znajdujące się pod drzewem martwe pszczoły. Początkowo uważano, że przyczyną tak wysokiej śmiertelności jest obecność w nektarze monosacharydu mannozy, która jest dla owadów związkiem toksycznym, gdyż zatrzymuje proces glikolizy – zamiast fosforanu glukozy powstaje fosforan mannozy, w wyniku czego następuje paraliż i owad ginie z niedoboru energetycznego. Jednakże późniejsze badania nie potwierdziły obecności mannozy w nektarze kwiatów ani w ciałach martwych owadów, postawiono natomiast szereg innych hipotez mających tłumaczyć to zjawisko. Zaobserwowano na przykład wzrost śmiertelności trzmieli odwiedzających tę roślinę pod koniec kwitnienia, kiedy produkuje ona już mniej nektaru. Postawiono więc hipotezę, że zbierają one wtedy nektar niedostatecznie efektywnie i giną z głodu. Analiza ciał martwych trzmieli wykazała, że mają one mniej niż 1/3 zapasów energetycznych w stosunku do trzmieli odżywiających się nektarem z lipy szerokolistnej lub drobnolistnej. Gdy leżące pod lipą srebrzystą sparaliżowane trzmiele nakarmiono jej nektarem, odzyskiwały siły po 30-40 minutach. Wykazana wyższa śmiertelność trzmieli w stosunku do pszczoły miodnej tłumaczona jest tym, że ratuje się ona od śmierci głodowej spożywaniem wcześniej zgromadzonych zapasów miodu i pyłku. Mimo wielu badań wciąż nieznany jest mechanizm przyczyniający się do śmierci owadów zapylających ten gatunek lipy. Podobnie szkodliwe właściwości dla odwiedzających jej kwiaty owadów ma lipa długoogonkowa Tiliapetiolaris oraz mieszańce tych dwóch gatunków. Zastanawiający jest fakt, że nie notuje się takiej zależności dla lipy srebrzystej na jej naturalnych stanowiskach, tj. na Półwyspie Bałkańskim. Nektar jej może być szkodliwy dla owadów w naszych warunkach klimatycznych, podczas gdy na południu Europy zjawisko to nie występuje.

Ewelina Berbeć i mgr inż. Paweł Migdał

Studenckie Koło Naukowe Pszczelarzy „Apis”

Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, Wydział Biologii i Hodowli Zwierząt, Katedra Higieny Środowiska i Dobrostanu Zwierząt.