09-03-2018 Z pszczołą w herbie.

Pisarz i redaktor Jerzy Gnerowicz.

 

Z pszczołą w herbie .                      

 Jerzy Gnerowicz.    

Jednym z przejawów obecności pszczół i pszczelarstwa w kulturze powszechnej – w literaturze, malarstwie, rzeźbie, grafice czy architekturze – jest także to, że spotykamy je w heraldyce. Nieczęste to przypadki, ale na ogół mają one umocowanie w lokalnej historii, nierzadko odwołują się do dawnych wydarzeń, lokalnych tradycji; niejednokrotnie maja znaczenie symboliczne. To, iż nie są liczne wynika z faktu, że w elementach tarcz herbowych częściej niż pszczoły spotkamy z natury groźniejsze od nich zwierzęta jak: lwy, niedźwiedzie, orły czy w końcu mitologiczne smoki symbolizujące potęgę, waleczność i siłę. Pszczoła – jedno z wielu zwierząt znajdujących się w kręgu gospodarczych zainteresowań człowieka jest mimo swych niewielkich rozmiarów dość mocno uwikłana w historię rodzaju ludzkiego, ale wyraża zgoła zupełnie inną symbolikę niż wymienieni tu dla przykładu władcy przestworzy czy dawnych puszcz. Do kwestii tej będziemy jeszcze wielokrotnie wracać.

Od kilkunastu lat gromadzę wizerunki herbów zawierających elementy nawiązujące do symboliki pszczelarskiej. Zgromadziłem ich około stu. Po zapoznaniu się z ich wizerunkiem twierdzę, że pochodzą one z dorobku heraldycznego różnych krajów i różnych epok – nie wyłączając czasów najnowszych. Przystępując do pracy nad nowym projektem mam świadomość, że wielu interesujących mnie herbów dotąd nie widziałem i nie poznam – wiem jednak, że są, gdyż, co jakiś czas odkrywam nowe, a to oznacza, że heraldyce – jednej z nauk pomocniczych historii powszechnej, z całą pewnością znanych jest jeszcze wiele wyobrażeń herbowych, o których nie napiszę.

Nauką tą nie pasjonuję się w jakiś inny szczególny sposób. Doszedłem jednak do wniosku, że mój zbiór herbów z pszczołą urósł już do takich rozmiarów, że czas, by pierwszy z artykułów zamierzonego cyklu pod ogólnym tytułem Z pszczołą w herbie ujrzał na łamach Pszczelarstwa światło dzienne. Wyboru tytułu dokonałem świadomie, bowiem z czasopismem tym współpracuję już ponad 30 lat. Mam nadzieję, że ostatecznym zwieńczeniem mojego nowego projektu będzie swego rodzaju międzynarodowy herbarz pszczelarski, który będzie piętnastym w ogólności, a tematycznie trzynastym moim pszczelarskim wydawnictwem książkowym. W przygotowanym cyklu pierwszej kolejności wskażę na te pszczelarskie skarby, które znane są polskiej heraldyce. Nim zgromadzę środki na wydanie książki, postaram się także zaprezentować Czytelnikom Pszczelarstwa także nieco przykładów wyłuskanych z zasobów heraldyki innych krajów słowiańskich, anglosaskiej czy romańskiej i – jeśli Redakcja i Czytelnicy pozwolą – zajrzymy, być może, do dorobku heraldycznego innych kontynentów niż europejski. Chcę jednak wyraźnie zaznaczyć, że pszczelarskie akcenty heraldyczne związane są z kulturą europejską i z europejskim rozumieniem symboliki pszczoły miodnej.

W przeciwieństwie do niektórych krajów Europy Zachodniej i Południowej, w tradycji polskiej odnajdziemy niewiele podmiotów osobowych i instytucjonalnych, które w swych symbolach zawarły wątek pszczelarski; jeżeli już są, to ich rodowód jest z reguły nieodległy w czasie. W tej sytuacji wybór któregokolwiek z nich na zwiastuna zaplanowanego cyklu artykułów poświęconych miejscu pszczoły w polskiej heraldyce nie ma w zasadzie większego znaczenia.

Celem niniejszego przedsięwzięcia jest nie tylko chęć zaprezentowania graficznych wyobrażeń poszczególnych herbów i ich pochodnych (flagi, bannery, sztandary, pieczęcie i inne), gdyż byłoby to przedsięwzięcie uproszczone. Przygotowując materiał do kolejnych prezentacji poszukiwałem również istotnych informacji o historycznych procesach, wydarzeniach i zjawiskach oraz o etnograficznej otoczce opisywanych przypadków. Bywa, że ich odzwierciedlenie daje się zauważyć w poszczególnych godłach od pierwszego wejrzenia.

Na ostateczny kształt graficzny kolejno omawianych herbów, których wyraz ma przede wszystkim symboliczny charakter, złożyły się, bowiem elementy tworzące historię i ekonomię lokalnych społeczności czy osób. Bliższe poznanie poszczególnych herbów przekonuje, że artystyczna wizja wyrażających je symboli rozpoznawczych jest ekspresją różnych osobliwości: materialnych, społecznych, historycznych, kultury lokalnej, cech ludzkich charakterów, a nawet tradycji religijnych.