13-03-2018 Na skraju Puszczy Biskupiej Cz. II

2-flaga-gminy-rzasnik

Jerzy Gnerowicz   

Rozwojowi bartnictwa w Puszczy Białej sprzyjały migracje rozgałęzionych rodów bartniczych z nieodległej Puszczy Zielonej (książęcej, potem królewskiej). Świadczą o tym powtarzające się nazwiska bartników w obu puszczach. W literaturze spotkać można pogląd, że pozycja prawna bartników, którzy byli zwolnieni z obowiązku pańszczyzny była na tyle atrakcyjna, że zdarzały się przypadki przenikania do Puszczy nie tylko chłopów pańszczyźnianych, ale i szlachty zaściankowej; podszywali się oni pod niektóre znaki bartnicze. Kres gospodarczej prosperity na tym obszarze nastąpił w okresie potopu szwedzkiego. W niektórych wsiach ubyła połowa ludności i inwentarza, pojawiły się opuszczone domostwa. Tutejsza gospodarka nie dźwignęła się potem do poprzedniego poziomu przez kolejne dziesięciolecia, pomimo że kolejni biskupi próbowali naprawić poniesione straty m.in. poprzez osiedlanie w opustoszałych wsiach osadników z Puszczy Zielonej, tj. Kurpiów, mając na uwadze to, że byli oni nawykli do gospodarowania oraz życia w podobnych warunkach. Ludność Puszczy zajmowała się głównie rolnictwem, łącząc ten rodzaj zajęć z gospodarczą eksploatacją dóbr puszczańskich polegającą m.in. na polowaniu na drobną zwierzynę i ptactwo łowne, łowieniu ryb, wytwarzaniu smoły, węgla drzewnego służącego wówczas do wytopu żelaza. Wielu osadzonych tu Kurpiów trudniło się bartnictwem. Nowych osadników zwalniano na kilka lat z czynszu. Mieli prawo dziania barci w drzewach ocechowanych przez biskupią straż leśną. Szczególnie zabraniano dziania barci w lipach i innych drzewach miodonośnych. Przybyłym z Puszczy Zielonej bartnikom gwarantowano prawa, które mieli w lasach królewskich. Z każdego boru, składającego się z 60 barci, pszczelarze składali daninę w postaci jednej rączki miodu (16 garncy) tj. ok. 64 litrów. Dochodziły jeszcze podatki na rzecz skarbu królewskiego. Po opłaceniu czynszu i uregulowaniu innych danin bartnicy mogli swobodnie rozporządzać uzyskanymi płodami z pola i podebranym w barciach miodem, pozyskanym woskiem i sprzedawać je na targach i jarmarkach. Z chwilą sekularyzacji dóbr kościelnych po 1795 roku (majątki kościelne przeszły w ręce pruskiego państwa) nastąpiło zniesienie uprzywilejowanej odrębności Kurpiów; obszar dzisiejszej gminy Rząśnik znalazł się pod zaborem pruskim. Władze zaborcze rozpoczęły nową akcję osadniczą, sprowadzając do Puszczy Białej tzw. Olendrów. Z czasem nowi osadnicy w istotnym stopniu przyczynili się do zmian krajobrazu dokonując melioracji znacznych połaci podmokłych i bagiennych obszarów, zamieniając tym sposobem setki hektarów w łąki i pastwiska. Po roku 1815 omawiany obszar wszedł w skład Królestwa Kongresowego. W następnych dziesięcioleciach miejscowa ludność dzieliła wraz z resztą narodu wszelkie niewygody, prześladowania i udręki ze strony rosyjskiego zaborcy, a podczas obu światowych wojen – ze strony okupacyjnych władz. Tak poznawszy, choć w stopniu bardzo pobieżnym, dzieje obszaru, z którego w latach siedemdziesiątych XX wieku wyłoniła się Gmina Rząśnik, przejdźmy do omówienia kwestii dotyczących jej herbu.

Na wstępie uwaga natury ogólnej.

Stanowienie symboli jednostek samorządu terytorialnego w Polsce reguluje ustawa z dnia 21 grudnia 1978 r. o odznakach i mundurach. Zgodnie z jej przepisami, jednostki samorządu terytorialnego mają prawo do stanowienia własnych herbów, weksyliów (np. flaga, chorągiew, sztandar, flaga stolikowa), pieczęci, insygniów oraz emblematów, odznak honorowych i innych symboli (np. oznaka radnego, statuetka). Symbole te muszą być zgodne z zasadami heraldyki, weksylologii i miejscową tradycją historyczną. Poza  wymienionymi kryteriami ustawowymi Komisja Heraldyczna kieruje się ustaleniami Krakowskiego Kolokwium Heraldycznego, poświęconemu heraldyce samorządowej. Wzory symboli podlegają opinii ministra właściwego ds. administracji publicznej.Bezpośredni wygląd omawianych symboli rozstrzyga załącznik do Uchwały nr VI/28/07 Rady Gminy Rząśnik z dnia 19 kwietnia 2007 roku. Uchwałą tą władze samorządowe Gminy zatwierdziły herb i flagi gminne, banner i pieczęcie tłoczone w formie zgodnej z ich opisem w załączniku do powyższej Uchwały. W dokumencie tym mowa o poszczególnych elementach plastyki herbu. Jego projektantem jest pan Robert Szydlik – członek Komisji Heraldycznej przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Podstawowym symbolem gmin są herby. Tak jest również w przypadku Gminy Rząśnik. Herb jest bowiem obowiązkowym elementem flag, sztandarów, bannerów i pieczęci gminnych (Wójta, Rady Gminy). Jest też elementem najczęściej eksponowanym, albowiem na co dzień widnieje na budynkach urzędu gminnego i obiektach instytucji podległych samorządowi, na drukach i pismach urzędowych oraz na wszelkich elementach reklamowych, folderach promocyjnych itp. Znaczenie poszczególnych symboli na tarczy herbowej nie jest przypadkowe. Projektant trafnie wczuł się w historyczne aspekty obszaru opisanej tu Gminy. Wyeksponował on trzy elementy słusznie umieszczając w niej łatwe do odczytanie symbole historyczne. Wyposażeni w dotychczasową wiedzę o dziejach obszaru znajdującego się w granicach gminy, patrząc na tarczę herbu z łatwością potrafimy odpowiedzieć na następujące pytania:

  • dlaczego tarcza herbu jest zielona?

  • dlaczego na tarczy herbowej są pszczoły oraz infuła biskupia?

  • czym dla miejscowej ludności i właścicieli Puszczy była niegdyś gospodarka bartna?

Zielony kolor pola tarczy herbowej, zwanej ze względu na charakterystyczny kształt hiszpańską, nawiązuje wprost do obszarów Puszczy Białej, bowiem tworzyły ją niegdyś w dziewięćdziesięciu procentach całorocznie zielone bory sosnowe. Pośrodku tarczy autor herbu umieścił ustawiony w słup złoty pastorał ze srebrną rękojeścią. Jest on czytelną informacją, że niegdysiejsza Puszcza Biała i okoliczne ziemie wchodziły od roku 1203 do 1795 w skład dóbr biskupów płockich. Z kolei dwie złote pszczoły – po lewej i po prawej flance pastorału – nawiązują wprost do jakże ważnej gałęzi dawnej gospodarki leśnej w Puszczy Biskupiej – bartnictwa, które było jednym z głównych zajęć miejscowej ludności, a już napewno mieszkańców głębokich ostępów leśnych. Można też uznać, iż pszczoły w herbie symbolizują nie tylko wielowiekową tradycję zawodową mieszkańców Puszczy, ale zarazem ich prawość i pracowitość. Jak podkreśla R. Szydlik Tłuszcz – autor opracowania zatytułowanego: Kurpie w Puszczy Białej (etyką osadników w Puszczy dałoby się wyrazić słowami: Wartość posiada tylko to, co się zapracowałoNa podkreślenie w tym miejscu zasługuje także fakt, że w przeszłości Kościół w całej Europie słynął ze szczególnej troski o rozwój w swych dobrach bartnictwa i pszczelarstwa. Z chwilą włączenia Polski przez pierwszych władców w krąg kultury chrześcijańskiej świece woskowe stały się nieodłącznym elementem każdego nabożeństwa: przy ich pomocy oświetlano ołtarze. Toteż herb Gminy Rząśnik nie jest jedynym europejskim herbem, w którym spotykamy infułę i pszczoły. Symbole municypalne – flagi i sztandary – towarzyszą na ogół uroczystościom, zgromadzeniom, wydarzeniom publicznym o charakterze świąt lokalnych i państwowych, a ponadto w czasie wyborów do władz różnego szczebla, na czas trwania sesji Rady Gminy, podczas oficjalnych wizyt itp. ważnych wydarzeń. Pieczęcie tłoczone umieszczane są na najważniejszych dokumentach gminnych, przykładowo: o współpracy partnerskiej z innymi gminami. Flagę Gminy Rząśnik stanowi prostokątny płat płócienny o proporcjach 5:8, dzielony w pas w proporcjach 1:2, w barwach złoto–zielonej. W pasie górnym złotym przy drzewcu widnieje Herb Gminy Rząśnik o wysokości ½ wysokości flagi i umieszczony symetrycznie w ten sposób, by równe były trzy odległości herbu: od drzewca, górnej krawędzi flagi i krawędzi stykania się pól zielonego i złotego. Bannerem Gminy Rząśnik jest prostokątny płat o proporcjach 1:4, dzielony w pas w proporcjach 3,7: 8,3, o barwach: złoty u góry, zielony u dołu. Pośrodku płata złotego widnieje Herb Gminy Rząśnik. Pieczęć Gminy ma kształt okrągły. Jej tłok wykonany jest z metalu. W polu pieczęci z napisem otokowym wykonanym majuskułą o treści GMINA RZĄŚNIK znajdują się godła herby gminy.. Otok zewnętrzny napisu jest wykonany linią ciągłą, a otok wewnętrzny linią kropkowaną. Pomiędzy otokami słowa: GMINA oraz RZĄŚNIK rozdzielają dwie symetrycznie sześciokątne konturowe gwiazdki. By ustrzec się dobrowolności używania symboli, głównie zaś herbu i flag, Rada Gminy Rząśnik ustanowiła zasady ich używania. Zostały one zawarte w Uchwale nr XL/ 182/2010 z dnia 25 lutego 2010 roku. Dokument ten zwraca uwagę, by wykorzystywanie symboli gminy miało miejsce w warunkach i okolicznościach zapewniających ich poszanowanie. Poza ich urzędowym wykorzystywaniem (na gmachach publicznych, na tablicach z nazwami ulic i placów, wizytówkach osób zajmujących w gminie kierownicze stanowiska, na winietkach lokalnych czasopism wydawnictw, dyplomach, przedmiotach pamiątkowych, jeśli nie mają one charakteru komercyjnego, Rada zezwoliła, by herb gminy mógł być umieszczany na sztandarach placówek oświatowych, których organem nadzorczym i założycielskim jest gmina, a także jednostek OSP z terenu gminy. Określiła też, kiedy można wywieszać flagi na budynku UG i jednostek organizacyjnych samorządu gminnego. Umieszczanie herbu lub nazwy Gminy na przedmiotach promocyjno-reklamowych lub przeznaczonych do obrotu handlowego wymaga zgody Wójta. Taką zgodę wydaje się na czas określony. Nosząc się z zamiarem wprowadzenia tematyki heraldycznej na łamach Pszczelarstwa bądź innych czasopism pszczelarskich względnie wydania w przyszłości książki o tej tematyce wystąpiłem z prośbą do Wójta Gminy Rząśnik o zezwolenie na nieodpłatne korzystanie z wizerunku symbolu Gminy. Otrzymałem je w roku 2013, za co serdecznie dziękuję.

4-pieczec-gminy-rzasnik