11-03-2018 Na skraju Puszczy Biskupiej Cz. I

1-herb-gminy-rzasnikJerzy Gnerowicz.

Opowieść o herbowych historiach nawiązujących do symboliki pszczelarskiej odnalezionych na kartach polskiej heraldyki, postanowiłem rozpocząć od herbu jednej z mazowieckich gmin – Gminy Rząśnik. By ułatwić Czytelnikom lepsze zrozumienie obecności i znaczenia poszczególnych motywów zamieszczonych na tarczy godła symbolizującego tę Gminę, opowiem w kilku słowach jej dzieje, eksponując w nich te kwestie, które wywarły, jak się wydaje, istotny wpływ na jego ostateczny kształt plastyczny. Na wstępie winienem Czytelnikom wyjaśnienie: ten i omawiane w dalszej kolejności polskie herby municypalne są m.in. rezultatem nowego nie tak dawnego podziału administracyjnego naszego kraju. Wszystkie bez wyjątku nawiązują do historycznych związków tych podmiotów w dawnym polskim pszczelarstwem. Spoglądając na grafikę herbu tej Gminy Rząśnik nietrudno domyślić się, że są one zakorzenione w którymś z rejonów o dawnych tradycjach pszczelarskich. Słuszny to kierunek myślenia, albowiem okazuje się, że autorzy różnych wydawnictw traktujących o tej Gminie kierują uwagę Czytelników w widły rzek Narwi Bugu, w północnej części Mazowsza, gdzie jeszcze dziś znajdujemy spore pozostałości słynącej niegdyś z bartnictwa Puszczy Białej. Jest to nadal znaczny kompleks leśny, który zajmuje powierzchnię ok. 85 tys. ha, z czego 51 tys. ha to lasy (w 22 procentach prywatne). Teren ten wpisany jest do obszarów chronionych Natura 2000Interesująca nas gmina położona jest powiecie wyszkowskim w województwie mazowieckim. Północna jej część dotyka bezpośredniego sąsiedztwa Narwi (Dolina Dolnej Narwi), reszta należy do obszaru Międzyrzecza Łomżyńskiego na Wysoczyźnie Wyszkowskiej. Gmina, o której tu mowa, stanowi obszar w zasadzie równinny o powierzchni niemal 165 km² zamieszkiwany w 28 miejscowościach przez prawie 7 tys. mieszkańców. Niemal całość obszaru Puszczy Białej zdominowana jest przez gleby bielicowe o niskiej żyzności; klimat tu dość surowy – wszak niedaleko stąd do polskiego bieguna zimna, Suwalszczyzny. Choć pierwsza wzmianka o osadzie Rząśnik pochodzi z roku 1498, to wiek gminy, jako odrębnej jednostki administracyjnej liczy się od 1973 roku, bo jednostka ta powstała dopiero wówczas z połączenia niewielkich gromad Rząśnik i Nowy Lubiel oraz połowy dwu innych gromad: Leszczydół Stary i Wola Mystkowska. Panuje powszechne przekonanie, że nazwa Rząśnik pochodzi od gęstych kożuchów rzęsy wodnej pokrywającej tutejsze zbiorniki wód stojących i obszarów bagiennych. Na historię tego obszaru złożyło się wiele różnych wydarzeń. Poniżej skupiłem się na tych, które sprawiły, że w konsekwencji znalazły one wyraz w konkretnych elementach graficznych współczesnego godła Gminy Rząśnik. W kolejnych publikacjach okaże się, iż podobny historyczny wydźwięk odnajdziemy jeszcze w herbach innych polskich jednostek municypalnych – nie tylko wchodzących w skład krainy mazowieckiej. Interesujący nas obszar Puszczy Białej dość długo znajdował się na peryferiach dawnego osadnictwa. Prócz warunków naturalnych złożyły się na to także decyzje ekonomiczne jej średniowiecznych właścicieli. Rozległe tereny po obu brzegach Narwi przeszły w początku XIII wieku we władanie biskupów płockich. Stąd znaczne fragmenty tutejszej puszczy zwano Puszczą Biskupią, a dopiero z czasem przyjęła się nazwa Puszczy Białej. Prócz kolonizacji organizowanej przez zarządców diecezjalnych około XVI wieku w centralnej, południowej i północnej części dzisiejszej Gminy Rząśnik rozpoczęło się osadnictwo biedniejszej szlachty mazowieckiej, w efekcie czego powstało tu kilka wiosek szlacheckich, jak: Komorowo, Bielino, Józefowo, Lubiel. Jednak stare wsie, takie jak: Wielątki, Rząśnik czy Porządzie znajdujące się na skraju Puszczy Biskupiej należały do czasu ich sekularyzacji do biskupstwa płockiego. By nie naruszyć zasobów leśnych puszczy tolerowano i osiedlano tu ludzi dobrze znających gospodarkę leśną. Mieszkańcom i nowym osadnikom, a w szczególności w osadach położonych w głębi puszczy pozwolono uprawiać niewielkie wyznaczone nowiny wystarczające na zaspokojenie potrzeb ich rodzin. Tępiono tych, którzy samowolnie próbowali karczować lasy, albowiem produkty pozyskiwane i wytwarzane przez bartników, smolarzy, węglarzy czy wytwórców potażu (produkt wykorzystywany w produkcji mydła, szkła i wyrobów ceramicznych) przez wieki były przedmiotem eksportu, a tym samym źródłem poważnych dochodów płockiej diecezji. Sporządzony w roku 1650 inwentarz dóbr diecezjalnych rzuca sporo światła na charakter i kierunki tutejszej gospodarki. W folwarkach biskupich dominowała uprawek żyta, owsa, w mniejszym stopniu jęczmienia, gryki i grochu. Najokazalej prezentował się folwark rząśnicki. Prócz typowych budynków gospodarskich jak: stodoły, obora, chlewnia, stajnia, miał jeszcze browar, który zaopatrywał w piwo okoliczne karczmy. Był tu ponadto ogród warzywny i sad. W normalnym czasie utrzymywano tu ponad 20 sztuk bydła, prawie 30 szt. trzody, a we wsi było ponad 30 gospodarstw chłopskich. Do ich obowiązków należało dostarczanie rządcy corocznie przypisanych im ilości miodu i wosku. O obecności na tym terenie wielu bartników i pszczelarzy świadczy kilka miejscowości, przysiółków i uroczysk o patronimicznych nazwach. I tak w północno-zachodniej części Puszczy znajduje się rezerwat przyrodniczy o nazwie Bartnie. Tuż za dzisiejszą granicą Gminy Rząśnik znajduje się przysiółek Borki-Pasieki. Kilka kilometrów na zachód od Rząśnika wewnątrz kompleksu leśnego jest wieś Bartodzieje, jeszcze dalej Barcice. W południowej części gminy usytuowana jest wieś Porządzie, która była wioską chłopską licząca kilkadziesiąt gospodarstw. Należały do niej trzy przysiółki: Kąty Stare, pod Komorowem i Pasieczne. Od pozostałych osad wieś ta wyróżniła się tym, że mieszkało w niej pięciu bartników posiadających barcie w pobliskich lasach. Dzięki zachowanym dokumentom inwentaryzacyjnym z roku 1773 znane są ich nazwiska i znaki bartne. Byli to: Jadam Ramot, Jan Kursa, Maciej Borek, Jakub Chylewski, Maciej Abramczyk.               C.d.n.

3-banner-gminy-rzasnik 6-mapa-gminy